धार्मिक, सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको तीर्थस्थल - प्रभावती

कुनै पनि नदीलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्वसँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ । प्रायः नदी मानिसको जीवनसँग जोडिएको पाइन्छ । त्यस कारण पनि मानिसको सभ्यताको सुरुवात विभिन्न नदी किनारबाट हुँदै आएको इतिहास छ । मानिसका लागि शुद्ध पानी, कृषिका लागि पानीको प्रमुख स्रोत पनि खोला, नदी हुने गरेको छ । स्कन्द पुराणमा नदीको महत्त्वको बारेमा उल्लेख गरिएको छ । धर्मशास्त्रमा नदीलाई मर्त्यलोक (पृथ्वी) र स्वर्गलोकसँग जोड्ने पुलको रूपमा लिँदै आइएको छ । 

नदीमा गइ सम्पूर्ण पितृ कार्यहरू जस्तै श्राद्ध, तर्पण, दान आदि शुद्ध मनले गर्नाले पितृले मोक्ष प्राप्त गर्ने, राम्रो फल मिल्ने धार्मिक मान्यतासमेत रहिआएको छ । ग्रहणको समयमा खोला, नदीमा गएर स्नान गर्ने प्रचलन छ । अग्नि पुराणका अनुसार नदी जुनसुकै ठाउँबाट बगे पनि त्यो पवित्र हुन्छ । नदीमा नुहाउनु भन्नु नै स्वर्गको अनुभूति प्राप्त गर्नु हो । त्यसैले वैशाख सङ्क्रान्ति, श्रावण सङ्क्रान्ति र माघे सङ्क्रान्तिमा पवित्र नदी तथा तिनको सङ्गमस्थल वेणी, त्रिवेणीमा गइ स्नान गर्नाले पुण्य प्राप्त हुने विश्वास गरिएको छ ।

दुई नदी मिलेको सङ्गमस्थल दोभान जसलाई वेणी भनिन्छ भने तीन नदी मिलेको सङ्गमस्थललाई त्रिवेणी भनिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार नदीको यी दुवै सङ्गमस्थललाई तीर्थस्थलको रूपमा मानिएको छ । नेपालमा झन्डै ६ हजार खोला, नदीनाला भएकोमा काठमाण्डौ उपत्यकाभित्र १२ वटा प्रमुख तीर्थस्थल रहेका छन् । 

धर्मशास्त्रले हनुमती, दानामती, इच्छुमती र प्रभावतीलाई चार नदी मानेको छ । प्रभावतीलाई अहिले सबैले नख्खुको रूपमा चिन्ने गरेका छन् । गुप्तेश्वर महादेव विराजमान भएको गुप्तेश्वर, भारदेवबाट जल प्रवाह उत्पन्न हुँदै नल्लु, लेले, टिकाभैरव, चापागाउँ र छम्पी, ठेचो र बुङ्गमतीको सिमाना भएर ललितपुर महानगरपालिकाको बागडोलबाट प्रभावती खोला वागमतीमा मिसिन पुगेको छ । प्रभावती र वागमतीको सङ्गमस्थललाई जय तीर्थको रूपमा मानिन्छ । 

लीला र साका सङ्गम सिद्ध तीर्थ, श्री गुप्तेश्वर फुलचोकी डाँडामा र प्रभावती सरस्वतीको सङ्गम प्रभावती तीर्थ, श्री रामेश्वर, प्रभावतीतिरमा रहेको छ । यसरी तिलेश्वर, लेलेबाट प्रवाहित सरस्वती र प्रभावतीको सङ्गमस्थल प्रभावती तीर्थ हो । यी नदीको सङ्गमस्थल रामेश्वर चतुःषष्टिलिङ्गमा पर्छ । यस ठाउँ रामेश्वरधामको नामले पनि प्रसिद्ध छ । यही धामबाट प्रभावती उत्तर हिमालय भएर बग्ने गरेको छ । प्रभावती उत्तर भएर बग्ने गरेको कारण यसलाई उत्तरगया पनि भनिन्छ । धर्मशास्त्रमा उत्तर भएर बग्ने नदीको विशेष महत्त्व रहेको छ । यस्ता तीर्थस्थलमा गएर स्नान, दान गर्नाले मोक्ष प्राप्त हुने, मनोकाङ्क्षा पूरा हुने, काम सिद्ध हुने, निरोगी हुने विश्वास गरिएको छ ।

द्वापरयुगदेखि सम्बन्ध रहिआएको प्रभावतीको धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक महत्त्वको बारेमा सबैले बुझ्न सकेका छैनन् । द्वापरयुगमा सुप्रभा नगर (अहिले थानकोट) का दैत्यराज वाणासुर र रानी रोहिणीको दानसुर र कच्छपासुर नाम गरेको दुई छोरा र एक छोरी प्रभावती थिइन् । कच्छपासुरले आफ्नी बहिनी प्रभावतीको जलक्रिडाका लागि पोखरी बनाउने इच्छाले अहिलेकाे चोभार डाँडाको गल्छीमा सुतेर नेपाल (अहिलेकाे उपत्यका) जलमय बनाएका थिए । अथाह पानीले भरिएपछि नेपाल तलाउ भएको थियो । प्रभावतीको विवाह प्रद्युम्नसँग हुने कुरा ब्रह्माबाट थाहा पाएपछि नारदमुनिले द्वारका गइ श्रीकृष्णलाई सुनाए । कच्छपासुरका कारण नेपाल जलमय भएको नारदमुनिबाट सुनेपछि दानासुरसँग युद्ध गरी श्रीकृष्णले सुदर्शन चक्र प्रहार गरी पानी खोलेको र पानीको प्रवाह रोक्ने कच्छपासुरलाई प्रद्युम्नले मारी उनको शरीरमा रहेको मणि लिएका थिए । युद्धमा दानासुरलाई पनि मारी प्रद्युम्नले प्रभावतीसँग विवाह गरेका थिए । पछि बुहारी प्रभावतीले आफ्ना दाजु कच्छपासुरलाई पवित्र पार्नका लागि श्रीकृष्णको आराधना गरिन् । उनले वरदान पाइ नदी भएर दाजुलाई पवित्र पारिन् । यिनै प्रभावतीको नामबाट रहन गएको अहिलेकाे नख्खु खोला प्रभावती तीर्थका रूपमा रहन गएको हो । श्रीकृष्ण भगवानका छोरा प्रद्युम्नले वागमतीलाई थुनेर बस्ने कच्छपासुरलाई वध गरी नदी खुलाएको र प्रभावतीलाई विवाह गरेको कुरा हिन्दु धर्मशास्त्रमा उल्लेख गरिएको छ । 

प्रभावती धार्मिक महत्त्व बोकेको तीर्थस्थल भएकाले यसमा गइ पितृ तर्पण, श्राद्ध, दान, स्नान गर्नाले पितृको उद्धार हुने, पुण्य प्राप्त गर्ने मान्यता रहिआएको छ । ललितपुरकै धार्मिक तीर्थस्थलको रूपमा रहेको प्रभावतीको महिमा नयाँ पुस्ताले बिर्सिँदै जान थालेका छन् । तर, धार्मिक एवम् सांस्कृतिक महत्त्वका कारण यो तीर्थस्थलको रूपमा चिनिने गरेको छ । 

यस कारण लेले, छम्पी, चापागाउँ, ठेचो लगायतका स्थानीय बासिन्दाहरूले यस नदी किनारालाई मृत्युपछि दाहसंस्कार गर्ने घाटको रूपमा प्रयोग गर्दै आइरहेका छन् । यसै नदीलाई आधार मानेर विभिन्न अवसरमा पूजा, पर्व, मेला, जात्रा जस्ता धार्मिक उत्सव हुने गरेका छन् । राजा मल्लदेव र कथे मल्लदेवले चापागाउँ (त्यति बेलाको चम्पाग्राम) मा राज्य चलाइ असार महिनामा प्रभावतीमा पूजा गर्न जानुपर्ने गरी पूजाआजा गर्ने संस्कार, परम्पराको व्यवस्था गरेको कुरा ने.सं. ७११ को अभिलेखमा उल्लेख छ ।

बज्रबाराही आँगछें (देवगृह) मा रहेको गणेशको प्रतिमालाई मङ्सिर चतुर्दशीका दिन खटमा राखी छम्पी गणेश मन्दिर पुर्‍याइ पूजापाठ, जप, होम गरी राति प्रभावतीमा विराजमान गराउने र पूर्णिमाको दिन स्थानीयवासी स्नान गर्ने प्रचलन रहेकोमा मूर्ति चोरी भइ जात्रा चल्न नसक्दा स्नान गर्ने परम्परा भने हटिसकेको छ । 

चापागाउँकै वखाटोलमा रहेको शिवलिङ्ग (स्थानीयहरू द्रुक्क महादेव भन्छन्) सम्म प्रभावती बगेर छुन आएमा त्यसले मोक्ष प्राप्त गर्छ भन्ने किंवदन्ती रहेको छ । 

चैत्र शुक्ल पूर्णिमाको दिन लेले, टीकाभैरव, प्रभावतीको सेरोफेरोमा जयकुमारी र बालकुमारीको जात्रा हुने गरेको छ । 

चैत्र शुक्ल प्रतिपदाको दिन प्रभावतीको जल ल्याइ चोभारको आदिनाथलाई स्नान गराउने र अष्टमीमा पाञ्जु (पुजारी) द्वारा यहाँ पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ । यस दिन उपत्यकाका नेवार समुदायले नदीमा स्नान गर्ने गर्दै आएका छन् । 

हरेक १२ वर्षमा बुङ्गमतीबाट रातो मच्छिन्द्रनाथको रथ प्रभावतीबाट तानेर पाटन ल्याउने गरिन्छ । त्यसरी तानेर ल्याएको रथको चारै पाङ्ग्राले प्रभावती टेकेको दिन नदीको पानीलाई पवित्र मानी मानिसहरू मुख धुने, पानी छ्यापाछ्याप गर्दै जात्रा मनाउने प्रचलन अझै कायमै छ । 

प्रभावतीसँग विभिन्न धार्मिक मान्यता, परम्परा एवम् विश्वास जोडिएको छ । यसले नदी प्रतिको आस्थालाई बलियो बनाएको छ । नदीसँग जोडेर आउने यस्ता परम्परा एवम् विश्वासले देशका विभिन्न ठाउँलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधताको पहिचान दिलाउन सफल भएको छ । 

दक्षिण ललितपुरमा रहेका क्रसर उद्योगले पहाड फोरेर ढुङ्गा, माटो, बालुवा निकाल्ने, नदी किनारबाट टिपर चलाउने, वर्षाको पानीसँगै क्रसरबाट निस्कने धुलो फोहर तथा पहिरोले नदी धमिलो हुन पुगेको छ । प्रदूषण नियन्त्रण गर्न वन, जल, खानी, वातावरणसँग सम्बन्धित कानुन हुँदाहुँदै पनि नदीको प्रदूषण बढ्दो छ । वातावरण संरक्षणका लागि आवश्यक कार्य गर्ने दायित्व केन्द्रीय, प्रदेश तथा स्थानीय सरकारको हुने गरी संविधान तथा प्रचलित कानुनमा व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि नदी प्रदूषणबाट मुक्त हुन सकेको छैन । अव्यवस्थित सहरीकण, बस्ती विकास तथा उद्योगका कारण प्रभावती विस्तारै प्रदूषित हुन थालेको छ । प्रदूषणले गर्दा नदीलाई आफ्नाे बाटोमा अविरल बग्नलाई पनि सास्ती छ । आजभन्दा झन्डै बीस वर्ष पहिले स्थानीयवासी त्यही नदीको पानीमा नुहाउने, लुगा धुने गर्दै आएकोमा अहिले प्रदूषणका कारण त्यो सम्भव छैन । 

प्रदूषणका कारण यस नदीमा हुने विभिन्न मेला, पर्वको अवसरमा स्नान गर्ने कार्य लोप हुँदै गएको छ । आफैँमा धार्मिक तीर्थस्थलको रूपमा पहिचान बोकेको प्रभावतीमा स्वच्छ र सफा पानी बगाइ यसको महिमालाई बचाइ राख्नु जरुरी छ । यसको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक पक्षलाई जोगाइ राख्न सकेको खण्डमा धार्मिक पर्यटनमा समेत टेवा पुग्नेछ ।

------

- डा. साफल्य अमात्य, नेपालमा नदी संस्कृति : एक अवलोकन, २०७७, असोज २४, लोकसम्वाद अनलाइन 

- प्राचीन नेपाल, सङ्ख्या १२, २०२७ श्रावण, पृष्ठ ११, पुरातत्त्व विभाग 

- प्राचीन नेपाल, सङ्ख्या ७, २०२६ वैशाख, पृष्ठ ३, पुरातत्त्व विभाग

- बासुदेव कर्माचार्य, उपत्यकाका प्रसिद्ध वाराही देवीहरूको परिचय, पृष्ठ २५, २०७५